ახალი არქეოლოგიური აღმოჩენები საქართველოში მდებარე ორ ნეოლითურ სოფელში შესაძლოა პასუხს სცემდეს კაცობრიობისთვის ერთ-ერთ ყველაზე მნიშვნელოვან კითხვას — სად წარმოიშვა პურის მთავარი ინგრედიენტი, ხორბალი. და, როგორც აღმოჩნდა, ამ პასუხის კვალი თავად მცენარის ღეროში იმალებოდა.
დღეს მსოფლიოში მოყვანილი ხორბლის დაახლოებით 95% ეკუთვნის ერთ სახეობას — Triticum aestivum, ანუ პურის ხორბალს. ეს კულტურა უფრო მეტ ადამიანს კვებავს, ვიდრე ნებისმიერი სხვა სასოფლო-სამეურნეო პროდუქტი და მისი გენეტიკა პირდაპირ უკავშირდება გლობალურ სასურსათო უსაფრთხოებას.
მიუხედავად ამისა, მისი წარმოშობის ზუსტი ადგილი დღემდე ბოლომდე დადგენილი არ იყო.
საქმე ის არის, რომ საუბარი არ ეხება ზოგადად ხორბლის გაჩენას. მეცნიერებისთვის საკმაოდ კარგად არის ცნობილი, რომ ხორბლის ადრეული ფორმები პირველად ახლო აღმოსავლეთში, ე.წ. ნაყოფიერ ნახევარმთვარეში გავრცელდა, სადაც ველური ეინკორნი ადამიანებმა შეაგროვეს, შემდეგ კი მისი კულტივაცია დაიწყეს.
თუმცა პურის თანამედროვე ხორბალი — Triticum aestivum — ამ პირველ ხორბალს არ წარმოადგენს.
ის გაცილებით მოგვიანებით გაჩნდა და წარმოადგენს ჰიბრიდს — უკვე მოშინაურებული ხორბლისა და ველური ბალახის, Aegilops tauschii (ე.წ. „თხის ბალახი“) შეჯვარების შედეგად.
ამ პროცესმა შექმნა ახალი, უფრო რთული გენომის მქონე მცენარე, რომელსაც საბოლოოდ ის თვისებები ჩამოუყალიბდა, რაც თანამედროვე სოფლის მეურნეობის საფუძვლად იქცა.
მთავარი კითხვა კი ყოველთვის ერთი იყო:
👉 სად მოხდა ეს გადამწყვეტი „შეჯვარება“ და როდის?
გენეტიკური კვლევები უკვე წლებია მიუთითებს სამხრეთ კავკასიასა და კასპიის ზღვის სამხრეთ-დასავლეთ რეგიონზე, როგორც ყველაზე სავარაუდო ადგილზე.
მეცნიერები ვარაუდობდნენ, რომ ეს მოვლენა დაახლოებით 8 000 წლის წინ — ძვ.წ. 6000–6500 წლებში მოხდა.
თუმცა გენეტიკური ანალიზი, რამდენადაც ზუსტიც არ უნდა იყოს, მაინც არ უდრის პირდაპირ არქეოლოგიურ მტკიცებულებას. დღემდე არ არსებობდა ადრეული პურის ხორბლის ისეთი ნაშთები, რომლებიც ამ ჰიპოთეზას საბოლოოდ დაადასტურებდა.
და სწორედ აქ შემოდის ახალი აღმოჩენების მნიშვნელობა — ისინი შესაძლოა გახდეს ის მტკიცებულება, რომელიც ხორბლის „დაბადების ადგილს“ საბოლოოდ დაასახელებს.